Jan Czochralski – Polak, dzięki któremu działa współczesny świat elektroniki. Premiera filmu!

#współpracapłatna

Kiedy myślimy o najbardziej wpływowych polskich naukowcach, zwykle padają nazwiska Kopernika czy Skłodowskiej-Curie. Tymczasem najczęściej cytowanym polskim uczonym w historii jest ktoś inny — Jan Czochralski.

Człowiek, którego odkrycie stało się fundamentem współczesnej elektroniki.

Człowiek, którego życiorys jest mieszanką błyskotliwego talentu, przypadku, odwagi i dramatów.

Człowiek, który przez dekady pozostawał w cieniu.

Z okazji 140. rocznicy jego urodzin — we współpracy z PKP Intercity — przygotowaliśmy film opowiadający tę niezwykłą historię. Premiera już dostępna na naszym kanale.

Kim był Jan Czochralski?

Urodził się w 1885 roku w Kcyni jako ósme z dziesięciorga dzieci stolarza. Nie miał matury, nie zrobił doktoratu, a mimo to stał się autorem jednego z najważniejszych wynalazków XX wieku. Droga do tego miejsca była jednak wyjątkowo kręta. Młody Czochralski zaczynał w aptece, eksperymentując po godzinach z chemią. Później przeniósł się do Berlina, gdzie pracował w laboratoriach AEG i studiował jako wolny słuchacz. Tam rozpoczęła się jego kariera naukowa — a także życie rodzinne: w Charlottenburgu poznał swoją żonę, Marguerite Haase.

W 1916 roku wydarzyło się coś, co na zawsze zmieniło świat technologii.

Według znanej anegdoty Czochralski, zamiast pióro zanurzyć w kałamarzu, przez pomyłkę włożył je do tygla z gorącą cyną. Na stalówce zaczęła formować się cienka metaliczna nić. Właśnie tak narodziła się metoda pomiaru szybkości krystalizacji metali, którą po latach naukowcy wykorzystali do hodowania monokryształów krzemu — podstawowego materiału wykorzystywanego w produkcji układów scalonych.

Oznacza to jedno: bez Jana Czochralskiego nie mielibyśmy współczesnych komputerów, smartfonów ani fotowoltaiki.

Naukowiec, przemysłowiec, wizjoner

W kolejnych latach Czochralski odnosi spektakularne sukcesy.

We Frankfurcie opracowuje bezcynowy stop łożyskowy — słynny metal B, który rewolucjonizuje europejską kolej. Patent kupują największe gospodarki świata. W Polsce produkuje go m.in. Ursus.

W 1928 roku — na zaproszenie prezydenta Ignacego Mościckiego — wraca do kraju i tworzy na Politechnice Warszawskiej jeden z najnowocześniejszych instytutów metalurgii na świecie. Wspiera badania archeologiczne, odbudowę dworku w Żelazowej Woli, rozwija młodych naukowców.

To okres jego największej siły i wpływów.

Cień wojny i trudna prawda o życiu po 1945 roku

II wojna światowa stawia Jana Czochralskiego w sytuacji, w której każdy wybór ma wysoką cenę. Formalnie prowadzi Zakład Badań Materiałów współpracujący z okupantem. Nieformalnie — działa na rzecz polskiego podziemia: wykonuje zlecenia dla AK, sabotażuje produkcję, pomaga wydostać ludzi z więzień Gestapo.

Po wojnie zostaje jednak oskarżony o kolaborację. Mimo uniewinnienia przez Specjalny Sąd Karny, Politechnika Warszawska nie przywraca go do pracy. Naukowiec wraca do Kcyni, zakłada niewielką firmę chemiczną i tam spędza ostatnie lata życia.

Umiera w 1953 roku, a jego grób przez blisko pół wieku pozostaje anonimowy.

Ostateczna rehabilitacja następuje dopiero w 2011 roku — po odnalezieniu meldunku Czochralskiego do Komendy Głównej AK.

Dlaczego opowiadamy tę historię?

Bo jest ważna.

Bo jest prawdziwa.

Bo pokazuje, że polska nauka miała i ma twórców światowego formatu.

I że za wielkimi odkryciami stoją ludzie z krwi i kości — pełni pasji, ale też niedoceniani, nierozumiani i niesprawiedliwie oceniani.

Czochralski nie tylko zmienił historię technologii.

On udowodnił, że geniusz może rodzić się wszędzie: w małej Kcyni, w aptece, przy eksperymencie, który zaczyna się od pomyłki.

Za udostępnienie przestrzeni do nagrań dziękujemy:

• Wydział Chemiczny Politechniki Warszawskiej
• Łukasiewicz – Instytut Mikroelektroniki i Fotoniki
• Muzeum Farmacji im. mgr Antoniny Leśniewskiej